Η ψυχοθεραπεία δεν είναι αυτό που νομίζουμε

Γράφει: Τσιριγώτης Θεόδωρος 

Η ψυχοθεραπεία έχει γίνει τα τελευταία χρόνια ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και, ταυτόχρονα, πιο παρεξηγημένα πεδία της σύγχρονης κουλτούρας. Όροι που μέχρι πρότινος ανήκαν στην κλινική γλώσσα έχουν περάσει στην καθημερινότητα, συχνά αποκομμένοι από το νόημά τους. Η αύξηση της ζήτησης για ψυχοθεραπεία δεν είναι μόνο κοινωνική εντύπωση αλλά και καταγεγραμμένη τάση σε επίπεδο δημόσιας υγείας, με οργανισμούς όπως ο World Health Organization να επισημαίνουν τη σημασία της ψυχικής υγείας για τη συνολική λειτουργικότητα. Αυτό δείχνει ότι η ψυχοθεραπεία καλύπτει μια πραγματική ανάγκη. Ταυτόχρονα, όμως, η διάδοσή της συνοδεύεται από μια απλοποίηση που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί. Παρουσιάζεται συχνά ως εργαλείο βελτίωσης, σχεδόν ως τεχνική διαχείρισης της ζωής. Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα: όχι επειδή αυτό είναι λάθος, αλλά επειδή είναι υπερβολικά λίγο.

Αν απομακρυνθεί κανείς από τη σύγχρονη χρήση του όρου και επιστρέψει στη θεωρητική του βάση, η ψυχοθεραπεία δεν προκύπτει ως τεχνική, αλλά ως συγκεκριμένος τρόπος κατανόησης του ψυχισμού. Ο Freud είχε ήδη δείξει ότι το σύμπτωμα δεν είναι απλή δυσλειτουργία αλλά φορέας νοήματος, έκφραση μιας ασυνείδητης σύγκρουσης. Δεν είναι κάτι που «διορθώνεται» απλώς, αλλά κάτι που πρέπει να κατανοηθεί. Μεταγενέστερα, ο Winnicott έδειξε ότι η προσαρμογή δεν ταυτίζεται με την αυθεντικότητα, εισάγοντας τη διάκριση ανάμεσα στον «αληθινό» και τον «ψευδή» εαυτό. Και ο Bion μετέφερε το βάρος ακόμη πιο μακριά από την τεχνική, υποστηρίζοντας ότι η βασική λειτουργία του θεραπευτή είναι η ικανότητα να παραμένει σε κατάσταση αβεβαιότητας χωρίς να βιάζεται να καταλήξει. Με αυτή την έννοια, η ψυχοθεραπεία δεν είναι διαδικασία προσαρμογής, αλλά διαδικασία κατανόησης — και η κατανόηση αυτή δεν είναι ποτέ πλήρως άνετη.

Αν αυτή είναι η θεωρητική της βάση, τότε η σημερινή της διάδοση δεν μπορεί να ερμηνευθεί απλώς ως αύξηση της ψυχοπαθολογίας. Η μετατόπιση είναι βαθύτερη. Όπως περιγράφει ο Giddens, το σύγχρονο άτομο καλείται να κατασκευάσει τον εαυτό του μέσα σε συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας. Η ταυτότητα δεν είναι πλέον δεδομένη· είναι έργο. Αυτό που παλαιότερα παρείχαν οι θεσμοί —σταθερότητα, ρόλοι, προβλέψιμες διαδρομές— σήμερα υποχωρεί. Στη θέση τους μένει η επιλογή. Και μαζί της, η ευθύνη. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο άγχος, αλλά και μια πιο διάχυτη εμπειρία ασυνέχειας. Οι άνθρωποι λειτουργούν, αλλά δεν συγκροτούν πάντα έναν συνεκτικό εαυτό. Σε αυτό το σημείο, η ψυχοθεραπεία αποκτά έναν διαφορετικό ρόλο: δεν είναι απλώς χώρος αντιμετώπισης συμπτωμάτων, αλλά ένας από τους λίγους χώρους όπου η εμπειρία μπορεί να αποκτήσει λόγο χωρίς να υποχρεώνεται να μετατραπεί άμεσα σε λειτουργία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να περιοριστεί στη μετάδοση γνώσεων. Η ψυχοθεραπεία δεν είναι σύνολο τεχνικών που εφαρμόζονται, αλλά στάση απέναντι στην πολυπλοκότητα του άλλου. Για τον λόγο αυτό, τα περισσότερα σοβαρά εκπαιδευτικά μοντέλα περιλαμβάνουν προσωπική θεραπεία και εποπτεία. Αυτές οι διαδικασίες δεν λειτουργούν συμπληρωματικά, αλλά συγκροτούν τον πυρήνα της εκπαίδευσης. Η ικανότητα να αντέχει κανείς την αβεβαιότητα, να μην βιάζεται να καταλάβει, να μην χρησιμοποιεί τη θεωρία ως άμυνα, δεν μεταδίδεται ως τεχνική. Καλλιεργείται μέσα από εμπειρία. Και εδώ εμφανίζεται ένα όριο που δύσκολα αναγνωρίζεται: η εκπαίδευση μπορεί να οργανώσει συνθήκες μάθησης, αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί το αποτέλεσμα.

Αυτό το όριο έρχεται σε αντίθεση με μια ισχυρή σύγχρονη απαίτηση: την ανάγκη για τεκμηρίωση. Η έννοια του evidence-based έχει αποκτήσει κεντρική θέση, και όχι άδικα. Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις είναι αποτελεσματικές σε επίπεδο μείωσης συμπτωμάτων. Αυτό είναι σημαντικό. Παρέχει ένα πλαίσιο αξιολόγησης και προστασίας. Ωστόσο, η ίδια η φύση της έρευνας θέτει όρια. Μετρά αυτό που μπορεί να μετρηθεί: τη μείωση του άγχους, τη βελτίωση της λειτουργικότητας. Δεν αποτυπώνει εύκολα τη μεταβολή στον τρόπο που κάποιος βιώνει τον εαυτό του, ούτε τη δυναμική της θεραπευτικής σχέσης. Με άλλα λόγια, περιγράφει ένα μέρος της θεραπείας — όχι το σύνολό της. Το evidence-based είναι απαραίτητο. Αλλά δεν είναι επαρκές.

Η ίδια λογική της τυποποίησης επεκτείνεται και στο πεδίο των πιστοποιήσεων. Οι τίτλοι σπουδών, οι ώρες εκπαίδευσης και τα εποπτικά πλαίσια είναι αναγκαία στοιχεία. Χωρίς αυτά, δεν υπάρχει δεοντολογία ούτε προστασία του θεραπευόμενου. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργείται μια σιωπηρή υπόθεση: ότι η επάρκεια μπορεί να εξασφαλιστεί πλήρως μέσα από αυτά. Η διάκριση ανάμεσα στο να έχει κανείς ολοκληρώσει μια εκπαίδευση και στο να μπορεί να σταθεί μέσα στη θεραπευτική σχέση είναι κρίσιμη. Το πρώτο πιστοποιείται. Το δεύτερο, μόνο εν μέρει. Η κλινική σκέψη —η ικανότητα να ακούς, να αντέχεις, να μην βιάζεσαι— δεν εξαντλείται σε κριτήρια.

Και ίσως εδώ γίνεται σαφές ότι η ψυχοθεραπεία δεν είναι πλέον μόνο ιδιωτική υπόθεση. Έχει μετακινηθεί σε ένα ευρύτερο κοινωνικό πεδίο. Συνδέεται με την εργασία, την εκπαίδευση, την υγεία, και εντάσσεται στον δημόσιο λόγο. Η ψυχική υγεία έχει αποκτήσει πολιτική διάσταση. Η ψυχοθεραπεία λειτουργεί ως ένας χώρος όπου οι κοινωνικές πιέσεις μεταφράζονται σε ατομική εμπειρία, αλλά και ως ένας χώρος όπου αυτή η εμπειρία μπορεί να επανερμηνευτεί. Αυτό την καθιστά κάτι περισσότερο από τεχνική. Την καθιστά θεσμό.

Το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αν η ψυχοθεραπεία είναι χρήσιμη. Είναι αν μπορεί να διατηρήσει τον χαρακτήρα της μέσα σε αυτές τις πιέσεις. Αν θα μετατραπεί σε εργαλείο προσαρμογής ή αν θα παραμείνει ένας χώρος σκέψης. Γιατί αν γίνει απολύτως μετρήσιμη και πλήρως προβλέψιμη, υπάρχει ο κίνδυνος να πάψει να είναι αυτό που την καθιστά αναγκαία: ένας χώρος όπου το ανθρώπινο δεν περιορίζεται σε αυτό που μπορεί να αποδειχθεί.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Freud, S. (1915). The Unconscious

Winnicott, D.W. (1960). The Theory of the Parent-Infant Relationship

Bion, W.R. (1962). Learning from Experience

Foucault, M. (1988). Technologies of the Self

Giddens, A. (1991). Modernity and Self-Identity

Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity

Wampold, B. (2015). The Great Psychotherapy Debate