Το Πρωταρχικό Έργο και η Αποτυχία Περιέχουσας Λειτουργίας: Μια Ψυχαναλυτική Ανάγνωση των Τεμπών

Γράφει: Τσιριγώτης Θεόδωρος

«Η απουσ

ία είναι ένας τρόπος παρουσίας.»
— Κική Δημουλά, Πληθυντικός Αριθμός (1978)

Η φράση της Δημουλά δεν είναι μεταφορά παρηγοριάς. Είναι περιγραφή μιας δομής. Η απουσία δεν είναι κενό· είναι ενεργό ίχνος. Διαμορφώνει τον χώρο, οργανώνει τη μνήμη, επηρεάζει τη σκέψη. Μετά το δυστύχημα της 28ης Φεβρουαρίου 2023 στα Τέμπη, με εμπλεκόμενες αμαξοστοιχίες της Hellenic Train, η απουσία δεν αφορούσε μόνο τους νεκρούς. Αφορούσε την απουσία μιας βεβαιότητας: ότι το σύστημα λειτουργεί όπως οφείλει να λειτουργεί. Η τραγωδία δεν ανέτρεψε απλώς ζωές. Ανέτρεψε μια υπόθεση. Σε κάθε σύγχρονο κράτος, η καθημερινή μετακίνηση προϋποθέτει ένα αόρατο υπόστρωμα εμπιστοσύνης. Το υποκείμενο δεν σκέφτεται διαρκώς αν οι ράγες είναι ασφαλείς. Η ασφάλεια είναι δεδομένη — και ακριβώ

ς γι’ αυτό αόρατη. Όταν αυτό το αόρατο γίνεται ορατό μέσω της κατάρρευσης, η εμπειρία είναι τραυματική με ψυχαναλυτικούς όρους: το απωθημένο της επισφάλειας επιστρέφει ως γεγονός.

Η Tavistock παράδοση έχει περιγράψει τον οργανισμό ως σύστημα που οργανώνεται γύρω από ένα πρωταρχικό έργο (Miller & Rice, 1967). Το έργο των σιδηροδρόμων είναι η ασφαλής μεταφορά. Όμως το έργο δεν είναι μόνο τεχνική λειτουργία· είναι ψυχική επένδυση. Η επιτυχής εκτέλεσή του απαιτεί διαρκή επεξεργασία του άγχους που το συνοδεύει. Η ευθύνη για ανθρώπινες ζωές παράγει άγχος υπαρξιακό. Αν αυτό δεν μεταβολίζεται, ο οργανισμός αναπτύσσει άμυνες.Η Isabel Menzies Lyth (1960) έδειξε πώς οι θεσμοί μπορούν να λειτουργούν ως άμυνες απέναντι στο άγχος. Η ρουτίνα, η γραφειοκρατική κατανομή ευθυνών, η αυστηρή ιεραρχία μπορεί να προστατεύουν το προσωπικό από το άγχος της έκθεσης. Ωστόσο, όταν οι άμυνες γίνονται αυτοσκοπός, απομακρύνουν τον οργανισμό από το ίδιο του το έργο. Η «κανονικοποίηση της απόκλισης» δεν είναι απλώς τεχνικός όρος· είναι ψυχικός μηχανισμός. Η επισφάλεια παύει να βιώνεται ως ανησυχητική. Γίνεται μέρος της καθημερινότητας.

Το δυστύχημα, τότε, μπορεί να ιδωθεί ως σημείο κατάρρευσης μιας άμυνας. Αυτό που είχε εξοβελιστεί από τη συνείδηση —η πιθανότητα του καταστροφικού λάθους— επανεμφανίζεται βίαια. Με Bionικούς όρους, το σύστημα αδυνατεί να επιτελέσει τη λειτουργία άλφα: να μετατρέψει το ακατέργαστο άγχος σε σκέψη (Bion, 1962). Το άγχος παραμένει «βήτα-στοιχείο», μη μεταβολισμένο, και επιστρέφει ως τραυματική πραγματικότητα.Η δημόσια αντίδραση που ακολούθησε φέρει τα ίχνη αυτής της δυσκολίας μεταβολισμού. Ο Wilfred Bion περιέγραψε πώς, σε συνθήκες έντονου άγχους, οι ομάδες μεταβαίνουν από τη λειτουργία του work group σε βασικές παραδοχές: εξάρτηση, μάχη/φυγή, σύζευξη (Bion, 1961). Η αναζήτηση άμεσων υπευθύνων, η πόλωση, η προσδοκία ριζικής κάθαρσης δεν είναι μόνο πολιτικές στάσεις· είναι μορφές διαχείρισης του άγχους.

Η προσωποποίηση της ευθύνης λειτουργεί ως μηχανισμός εκφόρτισης. Το διάχυτο άγχος συμπυκνώνεται σε ένα πρόσωπο. Ωστόσο, όπως έχει επισημανθεί στη συστημική-ψυχοδυναμική βιβλιογραφία (Obholzer & Roberts, 1994), ο αποδιοπομπαίος μηχανισμός προστατεύει το σύστημα από το να αναγνωρίσει τη δική του δομική συμμετοχή. Η τιμωρία ενός ρόλου δεν ισοδυναμεί με αναστοχασμό επί του έργου.

Το ζήτημα της authority εδώ αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η authority, στην Tavistock σκέψη, δεν είναι μόνο νομική αρμοδιότητα αλλά νομιμοποιημένη ικανότητα άσκησης ρόλου εντός σαφών ορίων. Όταν τα όρια μεταξύ πολιτικής, διοικητικής και επιχειρησιακής ευθύνης συγχέονται, η authority καθίσταται εύθραυστη. Η ευθύνη διαχέεται. Η διάχυση αυτή παράγει άγχος, και το άγχος παράγει άμυνες: άρνηση, διαψευση, υπεραπλούστευση.

Σε φιλοσοφικό επίπεδο, η κρίση δεν είναι μόνο οργανωσιακή. Είναι κρίση νομιμοποίησης. Το κράτος, ως θεσμικός εγγυητής της προστασίας, αντλεί τη νομιμοποίησή του από την ικανότητά του να μειώνει την τυχαιότητα του κινδύνου. Όταν η τυχαιότητα επιστρέφει ως τραγωδία, η εμπιστοσύνη τραυματίζεται. Η εμπιστοσύνη δεν είναι συναίσθημα· είναι δομικό στοιχείο του πολιτικού δεσμού.

Η Δημουλά μάς προσφέρει έναν τρόπο να σκεφτούμε αυτή τη ρωγμή χωρίς ρητορική. Η απουσία, λέει, είναι τρόπος παρουσίας. Η απουσία ασφάλειας είναι πλέον παρούσα στο συλλογικό φαντασιακό. Η απουσία εμπιστοσύνης οργανώνει τον δημόσιο χώρο ακόμη και όταν δεν διατυπώνεται ρητά. Το τραύμα δεν είναι μόνο η μνήμη των γεγονότων· είναι η αλλαγή στον τρόπο που το υποκείμενο κινείται μέσα στον κόσμο.

Η ψυχαναλυτική οπτική δεν αποφαίνεται για ενοχή. Επιμένει σε κάτι δυσκολότερο: στην ανάγκη επεξεργασίας. Επεξεργασία σημαίνει παραμονή στην πολυπλοκότητα χωρίς καταφυγή σε άμεση εκφόρτιση. Σημαίνει αναγνώριση ότι οι θεσμοί, όπως και τα άτομα, αναπτύσσουν άμυνες. Και ότι η υπέρβαση μιας κρίσης δεν συνίσταται μόνο σε τεχνικές διορθώσεις αλλά σε αναδιοργάνωση γύρω από το έργο και σε ικανότητα μεταβολισμού του άγχους που αυτό παράγει.

Το δυστύχημα των Τεμπών δεν είναι απλώς ένα τραγικό επεισόδιο. Είναι δοκιμασία της συλλογικής ικανότητας για σκέψη. Εάν η απουσία είναι τρόπος παρουσίας, τότε η απουσία ασφάλειας θα παραμείνει παρούσα μέχρι να μετατραπεί σε αναστοχασμό. Και ο αναστοχασμός, σε ψυχαναλυτικούς όρους, είναι πάντα βραδύς.

Βιβλιογραφία

Bion, W. R. (1961). Experiences in Groups. London: Tavistock.
Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
Menzies Lyth, I. (1960). A case-study in the functioning of social systems as a defence against anxiety. Human Relations, 13, 95–121.
Miller, E. J., & Rice, A. K. (1967). Systems of Organization. London: Tavistock.
Obholzer, A., & Roberts, V. Z. (Eds.). (1994). The Unconscious at Work. London: Routledge.
Δημουλά, Κ. (1978). Πληθυντικός Αριθμός. Αθήνα: Ίκαρος.